بررسی ابعاد استرس شغلی دبیران دوره متوسطه

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان، اصفهان، ایران. (نویسنده مسئول)

2 کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان، اصفهان، ایران.

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی ابعاد استرس شغلی دبیران مدارس متوسطه شهر اصفهان در سال تحصیلی 89- 1388 بود. روش پژوهش توصیفی از نوع پیمایشی است. جامعه آماری پژوهش دبیران مدارس متوسطه شهر اصفهان به تعداد 3856 بودند. حجم نمونه 355 نفر با استفاده از فرمول تعیین حجم نمونه و به صورت نمونه‌گیری تصادفی چند مرحله­ای متناسب با حجم انتخاب شد. جهت گردآوری داده­ها از پرسشنامه استرس شغلی کریاکو وساتکلیف استفاده گردید. روایی محتوایی پرسشنامه توسط متخصصان مورد تأیید قرار گرفت. پایایی پرسشنامه به وسیله محاسبه ضریب آلفای کرانباخ90/0 محاسبه شد. برای تجزیه وتحلیل داده­ها از آمار توصیفی و آمار استنباطی (آزمون t تک متغیره، t مستقل، تحلیل واریانس و آزمون تعقیبی شفه) استفاده گردید. یافته­های پژوهش نشان داد که هر یک از ابعاد استرس شغلی یعنی حجم زیاد کار، فقدان رشد حرفه­ای، عدم منزلت اجتماعی، روابط سرد و نامناسب میان همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان و کمی حقوق و مزایا بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. معلمان مرد بیش از معلمان زن از داشتن احساس عدم منزلت در شغل خود دچار استرس می­شدند. دبیران ناحیه1 از روابط سرد و نامناسب همکاران خود بیشتر و از کمی حقوق و مزایا کمتر از دبیران سایر نواحی دچار استرس می­شدند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A study of high-School teachers’ job stress dimensions

نویسندگان [English]

  • Fariba Karimi 1
  • Reza Moradmand 2
چکیده [English]

The current survey investigates the dimensions of job stress of Esfahan high school teachers’ in the academic year of 2009-2010. The research method was a descriptive survey and the statistical population consisted of 3856 teachers’ in which 355 teachers’ were selected as the statistical sample using multistage random sampling method. The research instrument were the questionnaire of job stress developed by Kyriacou and Sutcliff. The Content validity of the questionnaire was approved by experts. The reliability of the questionnaire proved to 0.90. The obtained data was analyzed both through descriptive and inferential statistics (one sample t test, Independent t test, analysis of variance and Scheffe's test). The findings showed that teachers’ job stress in each of the dimensions: Heavy workload, lack of professional development, low social status, poor relationship with colleagues, problem Related with students and low salary were higher than average. Regarding the lack of esteem, male teachers’ have higher job stress than female teachers’. Teachers’ working in district one have higher stress on poor relationship with colleagues, but on lower salary and privileges have lower stress than other districts.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Stress
  • Job Stress
  • teacher
  • secondary education

«علوم تربیتی»

سال چهارم ـ شماره 13 ـ بهار 1390

ص. ص. 122-107

 

 

 

 

 

 

 

بررسی ابعاد استرس شغلی دبیران دوره متوسطه

 

دکتر فریبا کریمی[1]

رضا مرادمند[2]

 

چکیده

هدف پژوهش حاضر بررسی ابعاد استرس شغلی دبیران مدارس متوسطه شهر اصفهان در سال تحصیلی 89- 1388 بود. روش پژوهش توصیفی از نوع پیمایشی است. جامعه آماری پژوهش دبیران مدارس متوسطه شهر اصفهان به تعداد 3856 بودند. حجم نمونه 355 نفر با استفاده از فرمول تعیین حجم نمونه و به صورت نمونه‌گیری تصادفی چند مرحله­ای متناسب با حجم انتخاب شد. جهت گردآوری داده­ها از پرسشنامه استرس شغلی کریاکو وساتکلیف استفاده گردید. روایی محتوایی پرسشنامه توسط متخصصان مورد تأیید قرار گرفت. پایایی پرسشنامه به وسیله محاسبه ضریب آلفای کرانباخ90/0 محاسبه شد. برای تجزیه وتحلیل داده­ها از آمار توصیفی و آمار استنباطی (آزمون t تک متغیره، t مستقل، تحلیل واریانس و آزمون تعقیبی شفه) استفاده گردید. یافته­های پژوهش نشان داد که هر یک از ابعاد استرس شغلی یعنی حجم زیاد کار، فقدان رشد حرفه­ای، عدم منزلت اجتماعی، روابط سرد و نامناسب میان همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان و کمی حقوق و مزایا بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. معلمان مرد بیش از معلمان زن از داشتن احساس عدم منزلت در شغل خود دچار استرس می­شدند. دبیران ناحیه1 از روابط سرد و نامناسب همکاران خود بیشتر و از کمی حقوق و مزایا کمتر از دبیران سایر نواحی دچار استرس می­شدند.

 

واژگان کلیدی: استرس، استرس شغلی، دبیران، دوره متوسطه

 

مقدمه

زندگی پر درد سر و پر اضطراب قرن بیست و یکم فشار روانی را به یک مسئله مهم در مباحث رفتار سازمانی تبدیل نموده است. به دلیل افزایش رقابت، از کارکنان خواسته می­شود کار بیشتر، با کیفیت بهتر، در زمان کوتاه تر و با صرف منابع کمتر ارائه دهند. یافته­های پژهشی حاکی از آن است که این فشارهای شغلی بر زندگی شخصی کارکنان و بر کیفیت عملکرد آنها در کار اثر سوء بر جا می­گذارد (هال، 1382؛ سرمد، 1385؛ رضائیان، 1386). در تحقیقی که به وسیله انجمن تحقیقات پرینستون در سال 1997 انجام گرفت مشخص شد، سه چهارم شاغلین معتقدند که نسبت به نسل گذشته بیشتر دچار استرس شغلی شده‌اند (رضایی‌راد، 1383). علت استرس می­تواند در محیط کار یا خارج از آن یا هر دو باشد (کینگ، 1388). سه دیدگاه عمده استرس عبارتند از: اول: نظریه عینی استرس دوم: نظریه زمینه قبلی سوم: نظریه الگوی شخصیت. نظریه عینی استرس توسط سلیه[3]مطرح شد و بر این موضوع تأکید دارد که استرس سیستم بر انگیختگی و سمپاتیک بدن را تهییج می­کند بر اساس نظریه زمینه قبلی در برخی افراد و در بعضی از اندام­ها و اعضا، از قبل زمینه­ مساعدتری جهت ابتلا به اختلالات ناشی از استرس وجود دارد در این باره آنچه مؤثرتر به نظر می­رسد وجود پاره­ای استعدادهای وراثتی همچون زمینه آمادگی به اضطراب و تنش است. تأثیر پذیری متفاوت افراد مختلف در برابر یک نوع محرک مشابه مؤید آن نظریه است. اما آنچه وراثتی بودن صرف این نظریه را مورد سؤال قرار می­دهد نقش عوامل روانشناختی افراد از قبیل میزان اطمینان فرد از حمایت­های اجتماعی در برابر استرس است. هر کدام از این موارد نقش خاصی در برابر تشدید یا تخفیف تأثیرات استرس بر فرد دارند. طبق این نظریه عواملی چون مدت و شدت، قابلیت پیش بینی استرس، درجه کنترل، سطح اعتماد به نفس فرد، احساس کارآمد بودن، و همچنین نحوه شروع در میزان و چگونگی واکنش فرد دخالت دارند (آقایی و آتش پور، 1380). معروف­ترین بررسی­ها، در حیطه­ی نظریه الگوی شخصیت تحقیقی است که دو دانشمند به نام­های فریدمن و کوزنمن[4] درباره نوع شخصیت انسان­ها، یعنی شخصیت نوع A و B انجام دادند (ابطحی، 1386). هوزنسکی و بوچانان[5] (2001) ویژگی­های شخصیتی نوع A و B را به این صورت تعریف می‌کنند. ویژگی­های شخصیتی نوع A: رقابت جو، نیاز زیاد به موفقیت، پرخاشگر، کارکردن سریع، بی‌صبر بی­قرار، به شدت برافروخته، حرکت با صورت عصبی، حس همیشگی کمبود وقت، علاقه به تحمل بیماری­های استرس. ویژگی­های شخصیتی نوع B: قادر بودن به استراحت در وقت فراغت، عدم شیفتگی برای موفقیت، خوش­منش، کارکردن باوقار، با حوصله، به راحتی بی­قرار نمی­شود، آرام، به آرامی حرکت و صحبت می­کند، به ندرت حس کمبود وقت می­کند، بی­علاقه به تحمل بیماری­های استرس.

استرس شغلی آمیزه­ای از فشارزاهای[6] محل کار، ویژگی­های خود فرد و فشارزاهای خارج از سازمان است. این فشار زاها می­توانند به علائم بیماری در محیط کار با بیماری واقعی بینجامند (گرینبرگ، 1387). این عوامل را در منابع انسانی می­توان به سه دسته طبقه بندی کرد: دسته اول، عوامل «استرس آفرین سازمانی[7]» که مستقیماً به شغل و محیط کاری بستگی دارند؛ دسته دوم، «رویدادهای زندگی[8]» که ربطی به سازمان ندارند، مانند مشکلات زندگی خصوصی کارکنان، دلواپسی و شکست­ها در برنامه­های آینده و دسته سوم عوامل «استرس آفرین فردی[9]» از قبیل نوع شخصیت که موجب برداشت­های شخصی انسان از محیط می­شوند. استرس از ریشه­های عوامل مذکور ناشی می­گردد، ولی باید توجه کرد که عوامل «استرس آفرین سازمانی»، «رویدادهای زندگی» و عوامل «استرس آفرین فردی» بر یکدیگر تأثیر دارند(ابطحی، 1386)

عوامل استرس آفرین شغلی و سازمانی عبارتند از:

- موقعیت شغل شرایط محیط کار مانند چگونگی دکوراسیون اتاق با وجود عوامل فیزیکی مانند سر و صدا دود و گرما نیز می­تواند استرس‌زا باشد. افراط و تفریط در کار و سخت دانستن کار نیز از عوامل ایجاد فشار روانی است (حسینی کوهساری، 1383).

- تعارض نقش[10] و ابهام نقش[11] در ایفای مسئولیت در سازمان: ابهام نقش در فرد، بر اساس مشخص نبودن نقش او در چهارچوب کار و گستره مسئولیت­های او و معین نبودن هدف­هایی که باید در تحقق آن بکوشد، توصیف شده است (حسینی کوهساری، 1383). ابهام نقش هنگامی بالا می­رود که وسعت و مسئولیت­های شغل ساختارمند نباشند و یا ضعیف تعریف شده باشند (مهداد، 1381، ص 304).

- سطح مسئولیت و حجم کار مسئولیت­های شغلی استرس‌زا برای معلم عبارتند از: گرانباری شغل، کار کردن با سرعت زیاد، وجود ضرب العجل­های قوی و تعلیق (تورینگتون وهمکاران[12]، 2002).

- منزلت اجتماعی بازنشستگی و نیز دستیابی افراد به منزلت اجتماعی بالاتر از منزلت نخستین آنها می­تواند عامل استرس به شمار آید (استورا، 1377). بررسی­های متعدد نشان داده­اند که بزرگترین نگرانی اشخاص پا به سن گذاشته و به دوران باز نشستگی رسیده مسئله مالی و حفظ کیفیت زندگی در شرایطی است که با زندگی سال­های بیش از بازنشستگی آنها مشابهت داشته و قابل قیاس باشد (سی‌وارد، 1381).

- روابط بین کارکنان در محیط کار به دلایل متعددی زمینه فوق‌العاده حاصل­خیزی برای روییدن بذرهای استرس است. هر جا عده­ای به منظور تحقق هدفی دور هم جمع شوند، احتمال هر گونه کشمکش وجود دارد. تضاد شخصیت­ها و روشن نبودن نقش­ها و وظایف از خصوصیات بارز کار گروهی است (پیفر، 1380).

کریاکو[13] (2001) منابع استرس معلمان را عبارت از: تدریس به دانش­آموزان فاقد انگیزه، برقراری نظم و انضباط، کمبود وقت و کار زیاد، هماهنگی با تغییرات، ارزشیابی توسط دیگران، رفتار با همکاران، احترام به خود و موقعیت اجتماعی، اداره کلاس، تضاد و ابهام نقش، شرایط نامناسب کاری می­داند.

از نظر شابرک (1385) اثرات منفی استرس بر کارکنان شامل این موارد است: فقدان خلاقیت و رکود شخصی، فقدان لذت و انگیزه­ شغلی، کاهش اثر بخشی، نزول کیفیت زندگی و کار و سلامت شخصی، شکایات مختلف جسمی و روانی که در مرگ زود رس نقش دارند. استرس در کار می­تواند منجر به مخاطره افتادن موقعیت سازمان گردد. برخی از عوارض آن عبارتند از: کمیت و کیفیت پایین تعارضات، مشارکت­های غیر مؤثر و روابط مختل، کاهش تعداد مشتریان و فراهم کنندگان مواد، جابه­جایی کارکنان خوب که جایگزینی آنها مشکل است، لکه­دار شدن تصویر صنفی در اذهان عمومی که یافتن و جذب کارکنان جدید را مشکل می­سازد. هزینه­های بالای مرخصی استعلاجی و از کار افتادگی شغلی، همچنین هزینه­ی قرارداد بستن و آموزش نیروی کار و جایگزینی موقت پس این حقیقت که فراوانی و شیوع شکایات مرتبط با استرس نشانه­ای از وجود خطاهای زیر بنائی در سیستم عملکرد روزانه­ سازمان است، تنها دلیل جستجوی راهی برای اصلاح موقعیت نیست. بلکه استرس به خودی خود پدیده­ای بسیار ناخوشایند بوده و عوارض بسیار ناخوشایندی هم برای کارکنان و هم برای سازمان دارد. با توجه به اینکه جلوگیری از عواقب استرس بر عهده تمام بخش­های سازمانی است، تلاش برای کنترل آن فرصت خوبی برای استفاده از آن جهت توسعه سازمان می­باشد.

تدریس به عنوان یکی از مشاغل پرفشار روانی در نظر گرفته شده است به ویژه اینکه کار روزانه معلم براساس تعامل اجتماعی است و معلم علاوه بر کنترل خود و احساساتش، باید در کنترل احساسات دانش‌آموزان، والدین و همکاران نیز تلاش نماید. احساسات مثبت معلم، سلامت او و سازگاری دانش‌آموزان را افزایش می­دهد و با ایجاد جو مناسب و مثبت، یادگیری را تسهیل می­نماید. (پالومرا و همکاران[14]، 2008، ص442-441). یافته­های پژوهشی نشان می­دهند که انتظارات غیرواقعی بین تربیت معلم و واقعیت تدریس، فقدان استانداردهای عملکردی روشن و بازخورد سازنده، افزایش انتظارات و مسؤلیت­ها، حقوق و منابع ناکافی، محیط کاری ناامن روانی و جسمانی منجر به عدم رضایت و فرسودگی معلمان شده است (نلسون و همکاران[15]، 2005). در واقع وجود فشار روانی و مدیریت ضعیف هیجانی همواره از دلایل اصلی نارضایتی معلمان از کار خود و سرانجام ترک آن بوده است (دارلینگ هاموند[16]، 2001).

قاسمی‌نژاد (1381) در پژوهشی تحت عنوان «رابطه­ی جو سازمانی با استرس شغلی و آثار آن بر دبیران متوسطه» به این نتیجه رسید که در تعیین رابطه بین جو سازمانی با شاخص­های استرس شغلی، بیشترین رابطه به شاخص مسائل مربوط به دانش­آموزان تعلق دارد. رابطه­ی بین شاخص­های جو سازمانی و استرس شغلی معنادار است. همچنین ضریب همبستگی بین شاخص فقدان رشد حرفه­ای فقدان منزلت اجتماعی، مسائل مربوط به دانش­آموز و حقوق و مزایا با جو سازمانی معنادار بوده ولی بین جو سازمانی با حجم زیاد کار و روابط سرد و نامطلوب بین همکاران رابطه­ی معناداری مشاهده نشده است. بیشترین ضریب همبستگی متعلق به جو سازمانی و شاخص مسائل مربوط به دانش­آموز و کمترین آن متعلق به جو سازمانی و روابط بین همکاران بوده است و این که رابطه­ی جو سازمانی با تک تک شاخص­های استرس شغلی منفی بوده است.

رمضانی‌نژاد و همکاران (1383) در پژوهشی تحت عنوان «بررسی عامل­های استرس­زای شغلی دبیران تربیت بدنی» با بررسی دبیران زن و مرد از بین جامعه دبیران ورزش مقاطع تحصیلی راهنمایی و دبیرستان­های شهر رشت به وسیله پرسشنامه­ای حاوی هفت عامل استرس­زای شغلی سازمانی، هشت عامل استرس‌زای مدیریتی و نه عامل عمومی به این نتیجه رسیدند که میزان شیوع عامل­های استرس‌زای سازمانی بیشتر از عامل­های استرس‌زای مدیریتی بوده است، ضمناً از بین عامل­های استرس­زای سازمانی، ساختار سازمانی و نظام پاداش دهی بالاترین و عدم مشارکت در تصمیم‌گیری­ها کمترین شیوع را دارند و از بین عامل­های استرس­زای مدیریتی مسئولیت شغلی بالاترین میزان شیوع را دارد.

احقر (1386) طی پژوهشی با عنوان «بررسی نقش جو سازمانی مدرسه در استرس شغلی مشاوران دوره متوسطه شهر تهران» به بررسی نقش جو سازمانی مدرسه در استرس شغلی مشاوران پرداخت. نتایج نشان داد که 50 درصد از مشاوران دوره متوسطه شهر تهران از نظر استرس شغلی در سطح متوسط و بالاتر از متوسط قرار داشتند.

لیپیدس و همکاران[17] (1997) در تحقیقی با عنوان «عوامل استرس­زا، سلائق مدیر، و رابطه­ی آن با نظارت در میان فروشندگان» به بررسی عوامل استرس­زای موقعیتی و ترجیحات مدیر و رابطه­ی آن با استرس منبعث از مدیر پرداختند و پی بردند که عوامل استرس‌زای تضاد و کشمکش، سلیقه­ای عمل کردن مدیر، عدم انعطاف سازمانی، ساختار رسمی، فاصله و دوری از سرپرست با استرس رابطه­ی معنادار دارند.

دیک و وانگر[18] (2001) طی پژوهشی با عنوان «استرس و آسیب در تدریس» در نمونه­ای از معلمان آلمانی و با پیروی از چهار چوب استرس شغلی معلمان کریاکو وساتکلیف و همچنین لازاروس بیان کردند که حجم زیاد کاری و مسائل مربوط به دانش­آموزان عوامل اصلی استرس شغلی معلمان بوده­اند و حمایت اجتماعی مدیر از آنها و افزایش خود کارآمدی فردی می­تواند استرس را کاهش دهد.

کریاکو و چن[19](2004) در پژوهشی تحت عنوان«استرس معلمان در مدارس دوره اول تایوان» دریافتند که 26 درصد معلمان گزارش کردند که شغل معلمی بسیار استرس­زا است و معلمان بیشتر از حجم سنگین کار و تغییر سیستم­های اداری آموزش دچار استرس می­شوند. در پژوهش مذکور مؤثر­ترین اقدام فردی را نیل به زندگی سالم می­داند. معلمان برای مبارزه با استرس شغلی مؤثرترین اقدام مدیریت را کاهش حجم کار می­دانند که البته در این بین معلمان زن بیشتر به این معتقدند و به ترتیب بکارگیری مدیران مجرب و حرفه­ای و افزایش حقوق و دستمزد را نیز جزء مناسب­ترین راه­ها محسوب می­کنند.

گوینگ[20](2007) در تحقیقی با عنوان «رابطه­ی بین نوع رفتارهای دانش­آموزان و معلمان با استرس کاری معلمان» به این نتیجه رسید که معلمان، والدین و مدیران باید به ایجاد انگیزه در دانش­آموزان بپردازند. معلمان بر حضور با انگیزه­ دانش­آموزان در کلاس نیز اثر دارند. نتایج این پژوهش همچنین نشان دهنده­ی این است که قوی­ترین ارتباط بین استرس شغلی معلمان با کم­کاری دانش­آموزان است و همچنین حضور بدون آمادگی در سر کلاس درس از مواردی است که برای معلمان استرس‌آور بوده و خود از نوع رفتارهای معلمان با دانش آموزان نشأت می­گیرد.

المهنادی و کاپل[21] (2007) در بررسی استرس در معلمان تربیت بدنی قطر 8 عامل عدم قدردانی از کار، حجم کار و مسئولیت، برنامه درسی، شأن و موقعیت اجتماعی، حقوق، تجهیزات نامناسب مدرسه، مسائل دانش­آموزان و مسئولیت در برابر ایمنی دانش­آموزان را به عنوان عوامل استرس­زا شناسایی نمودند.

منج و لیو[22] (2008) پژوهشی تحت عنوان «استرس در دبیران ریاضی دبیرستان­های چین» انجام دادند. هدف از این پژوهش بررسی سطح عمومی استرس دبیران ریاضی چین، منابع اصلی آن و روش‌های مقابله با آن بوده است. این مطالعه نشان داد که معلمان چینی سطح تجربه بالاتری از استرس کاری را نسبت به همتایان غربی خود دارند. مشکلات مربوط به انگیزش و توجه دانش­آموزان و بی‌توجهی والدین، هم­چنین بی­توجهی عمومی به حجم کاری زیاد معلمان در صدر منابع استرس شغلی دبیران قرار گرفته است. آنها توجه به دستمزد و حقوق، توجه به سلامت زندگی و گرفتن باز خورد از آموزش­های داده شده را به ترتیب بهترین راه برای مبارزه با استرس شغلی عنوان می­کنند.

جین و همکاران[23](2008) در تحقیقی با عنوان «تشخیص علائم خطر روان تنی و منابع استرس در معلمان هنگ کنگ» با هدف آزمایش رابطه بین علائم روان تنی و منابع استرس در معلمان هنگ کنگ به بررسی پرداختند. نتایج این پژوهش نشانگر این است که از بین شش عامل کلیدی استرس کاری معلمان همچون: مسائل دانش­آموزان، نقش دیگران، برنامه رسمی کار وظایف غیر آموزشی، حجم زیاد کار و کمبود معلومات مورد نیاز، حجم زیاد کار بیشترین همبستگی را نشان می­دهد. هر چند تمام موارد مورد بررسی با علائم روان تنی رابطه داشتند.

این پژوهش در پی بررسی میزان استرس دبیران در شش بعد حجم زیاد کاری، فقدان رشد حرفه­ای، عدم منزلت اجتماعی، روابط سرد و نامناسب میان همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان، مسائل مربوط به حقوق و مزایا است.

سؤالات پژوهش عبارتند از:

1) استرس شغلی دبیران در بعد حجم زیاد کار تا چه میزان است؟

2) استرس شغلی دبیران در بعد فقدان رشد حرفه­ای تا چه میزان است؟

3) استرس شغلی دبیران در بعد عدم منزلت اجتماعی تا چه میزان است؟

4) استرس شغلی دبیران در بعد روابط سرد و نامناسب میان همکاران تا چه میزان است؟

5) استرس شغلی دبیران در بعد مسائل مربوط به دانش­آموزان تا چه میزان است؟

6) استرس شغلی دبیران در بعد کمی حقوق و مزایا تا چه میزان است؟

7) آیا بین ابعاد استرس دبیران با توجه به جنس و ناحیه محل خدمت تفاوت وجود دارد؟

 

 

 

روش پژوهش

روش پژوهش حاضر توصیفی از نوع پیمایشی است. جامعه آماری این پژوهش دبیران دوره متوسطه در سال تحصیلی 1389-1388 به تعداد 3856 بودند که از بین آنها تعداد 355 نفر با استفاده از فرمول تعیین حجم نمونه و با استفاده از روش نمونه­گیری تصادفی چند مرحله­ای متناسب با حجم انتخاب شدند. از بین پنج ناحیه شهر اصفهان سه ناحیه 1، 3 و 5 به صورت تصادفی انتخاب شد سپس از بین این نواحی تعدادی مدرسه و سپس از هر مدرسه با توجه به تعداد دبیران به صورت تصادفی تعدادی از آنها انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده­ها پرسشنامه تعدیل یافته استرس شغلی معلمان کریاکو و ساتکلیف (1978) بود؛ که استرس معلمان را در شش بعد حجم زیاد کار، فقدان رشد حرفه­ای، فقدان منزلت اجتماعی، روابط سرد و نامطلوب بین همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان و کمی حقوق و مزایا بررسی می­نماید. این پرسشنامه دارای 20 گویه با طیف پنج قسمتی لیکرت می­باشد. لازم به ذکر است که پرسشنامه اصلی دارای تعداد گویه­های بیشتری می­باشد که در این پژوهش و بعضی از پژوهش­های داخلی از فرم تعدیل یافته و کوتاه آن استفاده شده است. جهت تأیید روایی محتوایی این پرسشنامه از نظر متخصصان استفاده شد. پایایی این پرسشنامه از طریق آلفای کرونباخ 90/0 محاسبه گردید. این پرسشنامه بارها در پژوهش­های داخلی مورد استفاده قرار گرفته و روایی و پایایی آن تأیید شده است از جمله مشهدی (1379) پایایی آن را 93/0 و قاسمی‌نژاد (1381) 87/0 گزارش کرده­اند. تجزیه و تحلیل داده­ها در دو سطح توصیفی و استنباطی صورت گرفت. در سطح توصیفی از شاخص­های آماری مانند درصد، میانگین، انحراف معیار، تجزیه و تحلیل داده­ها و در سطح استنباطی از آزمون t تک متغیره، t مستقل، تحلیل واریانس و آزمون تعقیبی شفه استفاده گردید.

 

یافته‌های پژوهش

سؤال 1 تا 6: استرس شغلی دبیران در ابعاد حجم زیاد کار، فقدان رشد حرفه­ای، فقدان منزلت اجتماعی، روابط سرد و نامطلوب بین همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان و کمی حقوق و مزایا تا چه میزان است؟

میانگین و انحراف معیار، استرس شغلی دبیران در ابعاد حجم زیاد کار، فقدان رشد حرفه­ای، عدم منزلت اجتماعی، روابط سرد و نامناسب میان همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان و کمی حقوق و مزایا در جدول شماره 1 آمده است.

 

 

 

جدول 1: میانگین و انحراف معیار ابعاد استرس شغلی

انحراف معیار

میانگین

ابعاد

94/0

87/3

حجم زیاد کار

81/0

98/3

فقدان رشد حرفه‌ای

98/0

82/3

عدم منزلت اجتماعی

13/1

25/3

روابط سرد و نامناسب میان همکاران

69/0

69/3

مسائل مربوط به دانش آموزان

89/0

88/3

کمی حقوق و مزایا

نتایج جدول 1 نشان می­دهد که فقدان رشد حرفه­ای با 98/3 بالاترین میانگین و روابط سرد و نامناسب همکاران با 25/3 پایین­ترین میانگین را در ابعاد استرس شغلی داشته است.

آزمون t تک متغیره مندرج در جدول 2 به منظور تعیین میزان ابعاد استرس شغلی در بین دبیران انجام شد. نتایج نشان داد که هر یک از ابعاد استرس شغلی یعنی حجم زیاد کار، فقدان رشد حرفه­ای، عدم منزلت اجتماعی، روابط سرد و نامناسب میان همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان و کمی حقوق و مزایا به طور معنی داری بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است.

 

جدول 2: آزمون t تک متغیر ابعاد استرس شغلی با میانگین فرضی 3

ابعاد

t

درجه آزادی

سطح معنی­داری

تفاوت از میانگین فرضی

حجم زیاد کار

47/17

355

000/0

87/0

فقدان رشد حرفه­ای

87/22

355

000/0

98/0

عدم منزلت اجتماعی

87/15

355

000/0

82/0

روابط سرد و نامناسب میان همکاران

17/4

355

000/0

25/0

مسائل مربوط به دانش آموزان

83/18

355

000/0

69/0

کمی حقوق و مزایا

51/18

355

000/0

88/0

 

7) آیا بین ابعاد استرس دبیران با توجه به جنس و ناحیه محل خدمت تفاوت وجود دارد؟

جهت بررسی ابعاد استرس دبیران با توجه به جنس از آزمون t مستقل و با توجه به ناحیه محل خدمت از آزمون تحلیل واریانس یک طرفه استفاده شده است.

 

 

 

جدول 3: مقایسه میانگین ابعاد استرس شغلی بر حسب جنس

                  شاخص­آماری

ابعاد استرس

نواحی

میانگین

انحراف معیار

t

p

حجم زیاد کار

زن

86/3

1

385/0-

700/0

مرد

90/3

82/0

فقدان رشد حرفه­ای

زن

94/3

86/0

440/1-

151/0

مرد

06/4

71/0

عدم منزلت اجتماعی

زن

70/3

99/0

167/3-

002/0

مرد

04/4

91/0

روابط سرد و نامناسب میان همکاران

زن

22/3

14/1

563/0-

574/0

مرد

29/3

13/1

مسائل مربوط به دانش آموزان

زن

22/3

69/0

944/0-

356/0

مرد

29/3

68/0

کمی حقوق و مزایا

زن

66/3

90/0

648/1-

100/0

مرد

73/3

88/0

بر اساس نتایج جدول 3، مقدار t مشاهده شده در خصوص عدم منزلت اجتماعی معلمان بر حسب جنس تفاوت معنی­داری را نشان می­دهد و با توجه به این که میانگین این بعد در گروه مردان بیشتر است یعنی معلمان مرد از داشتن احساس عدم منزلت در شغل خود بیشتر دچار استرس می­شوند.

 

جدول 4: مقایسه میانگین ابعاد استرس شغلی بر حسب ناحیه محل خدمت

                    شاخص آماری

ابعاد استرس

نواحی

میانگین

انحراف معیار

F

p

حجم زیاد کار

ناحیه1

09/4

71/0

484/2

085/0

ناحیه3

85/3

03/1

ناحیه5

78/3

94/0

فقدان رشد حرفه ای

ناحیه1

18/4

66/0

853/2

059/0

ناحیه3

95/3

83/0

ناحیه5

91/3

84/0

عدم منزلت اجتماعی

ناحیه1

95/3

83/0

643/1

195/0

ناحیه3

86/3

93/0

ناحیه5

70/3

09/1

روابط سرد و نامناسب میان همکاران

ناحیه1

84/3

82/0

053/18

000/0

ناحیه3

92/2

18/1

ناحیه5

31/3

09/1

مسائل مربوط به دانش آموزان

ناحیه1

56/3

54/0

491/1

226/0

ناحیه3

73/3

77/0

ناحیه5

71/3

65/0

کمی حقوق و مزایا

ناحیه1

49/3

69/0

157/17

000/0

ناحیه3

16/4

92/0

ناحیه5

75/3

86/0

 

بر اساس نتایج جدول 4، مقدار F مشاهده شده در خصوص روابط سرد و نامناسب میان همکاران و کمی حقوق و مزایا بر حسب ناحیه محل خدمت معلمان تفاوت معنی­داری را نشان می­دهد که آزمون تعقیبی تفاوت بین گروها را مشخص می­کند.

 

جدول 5: مقایسه زوجی اختلاف میانگین روابط سرد و نامناسب میان همکاران بر حسب ناحیه محل خدمت

سنوات خدمت

اختلاف میانگین

سطح معناداری

ناحیه1                 ناحیه3

92/0

000/0

ناحیه1                 ناحیه5

53/0

001/0

ناحیه3                 ناحیه5

39/0-

002/0

 

با توجه به مقایسه میانگین سه ناحیه می­توان نتیجه گرفت که به ترتیب و به طور معنی­داری روابط سرد و نامناسب همکاران در ناحیه 1، ناحیه 5 و ناحیه 3 دبیران را دچار استرس می­کند. در واقع دبیران ناحیه 3 از روابط سرد و نامناسب همکاران خود کمتر دچار استرس می­شوند.

 

جدول 6: مقایسه زوجی اختلاف میانگین کمی حقوق و مزایا بر حسب ناحیه خدمت

سنوات خدمت

اختلاف میانگین

سطح معناداری

ناحیه1                 ناحیه3

67/0-

000/0

ناحیه1                 ناحیه5

26/0-

038/0

ناحیه3                 ناحیه5

41/0

000/0

 

از مقایسه میانگین سه ناحیه می­توان نتیجه گرفت که به ترتیب و به طور معنی­داری کمی حقوق و مزایا در ناحیه 3، ناحیه 5 و ناحیه 1 دبیران را دچار استرس می­کند. در واقع دبیران ناحیه 3 از کمی حقوق و مزایا بیشتر دچار استرس می­شوند.

 

بحث و نتیجه­گیری

یکی از مهم­ترین منابع در هر سازمانی نیروی انسانی آن که شکل گرفته از افرادی است می‌باشد. سلامت روانی دبیران در محیط کاری از مواردی است که در صورت بی‌توجهی به آن انجام مسئولیت و پرداختن به وظایف خطیر دبیران با چالش مواجه می­شود

یافته­های پژوهش حاضر نشان داد که حجم زیاد کاری به طور معناداری بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. فشار روانی با سطح مسئولیت در ارتباط است. چنانکه دبیران در قبال عملکرد دانش­آموزان مسئول هستند و مسئول بودن در قبال اشخاص موجب استرس شغلی می­شود به عبارتی حجم زیاد کار چه به معنای کمی و عدم تناسب حجم وظایف و با زمان و چه به معنای کیفی یعنی کمبود توانایی موجب استرس می­گردد. ساعات زیاد کار در طول هفته، نداشتن فرصت کافی برای مطالعه جهت تدریس، نداشتن وقت کافی برای ارزشیابی و تصحیح اوراق از این قبیل هستند. نتایج این قسمت از پژوهش با نتایج تحقیقات رمضانی‌نژاد (1383)، دیک و وانگر (2001)، کریاکو وچن (2004)، المهنادی و کاپل (2007)، منج ولیو (2008)جین و همکاران (2008) همسو می­باشد.

یافته پژوهش نشان داد که فقدان رشد حرفه­ای به طور معناداری بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. حس نیاز به رشد و پیشرفت در شغل و دستیابی به جایگاه علمی و حرفه­ای بالاتر و حساسیت به شیوه­های ارزیابی عملکرد آنها توسط مدیران از جمله مواردی است که در صورت وجود موانع بر سر راه انجام اصولی آنها به استرس شغلی می­انجامد. نتایج این بخش از تحقیق با نتیجه تحقیق جین و همکاران(2008) مبنی براسترس‌زا بودن کمبود معلومات در کارکنان همسو می‌باشد. 

یافته دیگر پژوهش حاضر نشان داد که عدم منزلت اجتماعی به طور معناداری بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. بی­تأثیر بودن نظر دبیران در تصمیم­گیری­ها و بی­توجهی به وجهه و شأن آنها، همچنین عدم قدرشناسی بودن از زحمات و فعالیت­هایشان به شرایط استرس­زا برای آنها تبدیل می­گردد. نتایج این بخش از پژوهش با نتیجه تحقیق لیپیدس و همکاران (1997) و المهنادی و کاپل (2007) همسو می­باشد.

همچنین یافته دیگر پژوهش حاضر نشان داد که روابط سرد و نامناسب میان همکاران به طور معناداری بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. در هر سازمانی اکثر روزهای کاری با کنش و واکنش بین افراد سپری می­شود و احتمال برخورد­های شخصی، تعارض، تضاد، فقدان اعتماد، انتقاد نامناسب، رقابت مخرب و... نیز وجود دارد. این روابط نامطلوب از جمله مواردی است که برای دبیران نیز استرس­زا بوده است. نتایج این بخش از تحقیق با نتیجه تحقیقات قاسمی‌نژاد (1383)، لیپیدس و همکاران (1997) همسو می­باشد.

یافته­های پژوهش حاضر نشان داد که مسائل مربوط به دانش­آموزان به طور معناداری بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. مسئول بودن در قبال کار دیگران از جمله موارد استرس­زا محسوب می­شود. دانش­آموزان مستقیماً با معلم در ارتباط هستند و از سوی دیگر معلمان از خانواده دانش­آموزان انتظار دارند که بر امور تحصیلی فرزندان نظارت کنند. بی­توجهی والدین به امور تحصیلی فرزندان و همچنین بی­علاقه بودن دانش­آموزان به تحصیل، تعداد زیاد دانش­آموزان در کلاس درس از جمله موارد استرس­زا برای دبیران بوده است. نتایج این بخش از تحقیق با نتیجه تحقیقات دیک و وانگر (2001)، گوینگ (2007)، المهنادی و کاپل (2007)، منج و لیو (2008)، جین و همکاران (2008) همسو می­باشد. یافته­های پژوهش حاضر نشان داد که کمی حقوق و مزایا به طور معناداری بیش از حد متوسط در ایجاد استرس شغلی دبیران مؤثر بوده است. مسائلی از قبیل وجود هزینه­های روز افزون زندگی و حفظ وضیت کنونی در دوران بازنشستگی، توجه به بیمه و مسائل رفاهی و مواردی که به مسائل مالی مربوط می­شود از مواردی است که موجب استرس شغلی شده است. نتایج این بخش از پژوهش با نتیجه تحقیقات کریاکو و چن (2004)، المهنادی و کاپل (2007)، منج ولیو (2008) همسو می­باشد.

با توجه به یافته­های پژوهش که نشان داد استرس معلمان در شش بعد حجم زیاد کار، فقدان رشد حرفه­ای، فقدان منزلت اجتماعی، روابط بین همکاران، مسائل مربوط به دانش­آموزان و کمی حقوق و مزایا بیش از حد متوسط است پیشنهاد می­شود که مدیران در نحوه اداره مدارس بیشتر به مشارکت و کار گروهی بپردازند و مجال ابراز خلاقیت و انعطاف در امور را فراهم نمایند به شکلی که دبیران بتوانند به راحتی و بدون استرس، برنامه منزل و محل کار خود را هماهنگ کنند. همچنین مدیران می­توانند در ایجاد مهارت و علاقه در زیردستان برای قبول مسئولیت­ها نقش مؤثری ایفا نمایند. پیشنهاد
می­گردد که مدیران مدارس، آزادی عمل بیشتری در امور حرفه­ای به دبیران اعطا نمایند. تا بتوانند از دانش و تجارب خود برای حل مسائل دانش­آموزان و کمک به یکدیگر استفاده کنند. به سیاست­گذاران و مسئولان وزارت آموزش و پرورش پیشنهاد می­گردد که با توجه به حجم کار و انتظارات متفاوت از دبیران از گرانباری نقش آنان بکاهند و جهت رفع مشکلات معیشتی معلمان تلاش نمایند. توجه جدی به آموزش­های قبل و ضمن خدمت معلمان و افزایش کیفیت و کاربردی بودن این دوره­ها که نقش به سزایی در توسعه حرفه­ای دارد، توصیه می­گردد. برگزاری جلسات آموزش خانواده و توجیه والدین دانش‌آموزان به منظور هماهنگی و همکاری با مدرسه و مربیان می­تواند اقدامی مؤثر در کاهش استرس شغلی معلمان تلقی گردد.

 

مآخذ

ابطحی، حسین (1386). مدیریت منابع انسانی، [چاپ پنجم]. تهران: مؤسسه­ی تحقیق و آموزش مدیریت.

استورا، جین بنجامین (1377). تنیدگی یا استرس بیماری جدید. [چاپ اول]. ترجمه پریرخ دادستان، تهران: انتشارات رشد.

احقر، قدسی (1386). بررسی نقش فرهنگ سازمانی مدارس در فرسودگی شغلی دبیران دوره راهنمایی شهر تهران. فصلنامه تعلیم وتربیت، 22: 93- 123.

آقایی، اصغر و آتش‌پور، حمید (1380). استرس و بهداشت روانی. اصفهان: پردژ.

پیفر، ورا (1380). استرس و روش­های مقابله با آن، [چاپ اول]. ترجمه آزاده افروز، منا نقیبی‌راد، تهران: دفتر نشر فرهنگی.

حسینی کوهساری، اسحاق (1383). نگاهی قرآنی به فشار روانی، [چاپ اول]. تهران: کانون اندیشه.

رضایی‌راد، مجید (1383). استرس در سازمان­های پلیس و راههای مقابله با آن (مجموعه مقالات)، تهران: دانشگاه علوم انتظامی ناجا

رضائیان، علی (1386). مبانی مدیریت رفتار سازمانی، [چاپ هشتم]. تهران: سمت.

رمضانی‌نژاد، رحیم، همتی‌نژاد، مهرعلی و محمدی، مهدی (1383). بررسی عامل­های استرس­زای تربیت بدنی و ورزش. فصلنامه المپیک، 25: 27-37.

سرمد، غلامعلی (1385). روابط انسانی در سازمان­های آموزشی، [چاپ نهم]. تهران: انتشارات سمت.

سی وارد، برایان لوک (1381). مدیریت استرس، [چاپ اول]. ترجمه­ی مهدی قراچه‌داغی، تهران: نشر پیکان.

شابراک، مارک (1385). روانشناسی بهداشت حرفه­ای؛ چالشی در استرس شغلی. [چاپ اول]. ترجمه الهام ریاحی‌نیا، تهران: پلک، 238 صفحه.

قاسمی‌نژاد، افسر (1381). رابطه جو سازمانی با استرس شغلی و آثار آن بر دبیران مدارس متوسطه­ شهرستان شهرکرد در سال تحصیلی 81-1380. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد مدیریت آموزشی، دانشکده­ی علوم تربیتی دانشگاهاصفهان.

کریاکو کریس. (1384). مهار استرس در معلمان، چاپ دوم. ترجمه منصوره وحدتی احمدزاده، تهران: انتشارات رشد.

کینگ، ملانی (1388). راه­های شناخت و مقابله با استرس شغلی، [چاپ اول]. ترجمه شادی فرهمند، بهزاد مرد آزاد ناو، تهران: دانژه.

گرینبرگ، جرالد.اس (1387). کنترل فشار روانی، [چاپ اول]. ترجمه محسن دهقانی، بهمن نجاریان، علی شیرافکن، سیامک خدارحمی، تهران: انتشارات رشد.

مشهدی، حسنعلی (1379). بررسی مقایسه­ای میزان فشار روانی منابع فشار روانی و رابطه آن با ویژگی­های جمعیت‌شناختی معلمان مدارس ابتدایی عادی و استثنایی شهرستان اصفهان. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده علوم تربیتی دانشگاه اصفهان.

مهداد، علی (1381). روانشناسی صنعتی وسازمانی، [چاپ اول]. اصفهان: انتشارات جنگل.

هال، ریچارد (1382). سازمان؛ ساختار، فرآیند و ره آوردها، [چاپ دوم]. ترجمه علی پارسائیان، محمد اعرابی، تهران: دفتر      پژوهش­های فرهنگی.

Al-Mohannadi, Ahmad & Capel, Susan (2007). Stress in physical education teachers in Qatar, Social Psychology of Education, Vol.10, No.1, pp.55-75.

Darling-Hammond, Linda (2001). The challenge of staffing our schools. Educational leadership, Vol.58, pp.12-17.

Dick, Rolf van & Wagner, Ulrich (2001). Stress and strain in teaching: A structural equation approach. British Journalof Educational Psychology, Vol.71, pp.243- 259.                  

Geving, Allison M (2007). Identifying the types of student and teacher behaviours associated with teacher stress. Teaching and             Teacher Education, Vol.23, pp.624- 640.

 Huczynski, Andrzej & Buchanan, David (2001). Organizational Behaviour: an introductory text. 4 th edn, London:Prentice - Hall

Kyriacou, Chris & Sutcliff, John (1978). Teacher stress: prevalence sources and symptoms. British journal of educational psychology, Vol.29, pp.159-167

Kyriacou, Chris (2001). Teacher Stress: directions for future Research, Educational Review, Vol.53, No.1, pp.27- 35

Kyriacou, Chris & Chien, P., (2004). Teacher stress in Taiwanese primary schools.

     Journal of Educational Enquiry, Vol.5, pp.86-104

Lapidus, Richard S., Roberts, James A., Chonko, Lawrence B., (1997). Stressors, leadership substitutes, & relations with supervision among industrial salespeople. Industrial Marketing Management, Vol.26, pp.255-269.

Menge, Lingqi & Liu, Shujie (2008). Mathematics teacher stress in Chinese secondary schools. Journal of Educational Enquiry, Vol.8, No.1, pp.73 -96.    

Nelson, Darwin B., & Gary R., Low & Kaye, Nelson (2005). The Emotionally Intelligent Teacher: A Transformative Learning Model Available at: www.tamuk.edu.

Palomera, Raquel & Pablo, Fern.ndez-Berrocal, Marc A., Brackett (2008). Emotional intelligence as a basic. competency in pre-service teacher training, Electronic Journal of Research in Educational Psychology, Vol.6, No.15, pp.437- 454.

Torington, Derek, Hall, Laura & Taylor, Steven. (2002). Human Resource Management. 5th edn, London:Prentice Hall

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



  • 1- استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان، اصفهان، ایران. (نویسنده مسئول)          
  • 2- کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان، اصفهان، ایران.
 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         ·                       Selye -[3]

                                                                                                                                                                                                                                                                                         ·                        Kosenman& Friedman-[4]

                                                                                                                                                                                                                                                                                      ·                       Buchanan & Huczynski -[5]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ·                       Stressors -[6]

                                                                                                                                                                                                                                                                                         ·                       Organizational Stressor -[7]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       ·                       Live Events -[8]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                          ·                       Individual Stress -[9]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   ·                       Role conflict -[10]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                            ·                       Role ambiguity -[11]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                            ·                       Torington et al. -[12]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            ·                       Kyriacou -[13]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                             ·                       Palomera et al. -[14]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    ·                       Nelson et al. -[15]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                  ·                       Darling-Hammond -[16]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 ·                       Lapidus et al. -[17]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                            ·                       Dick & Wanger -[18]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                    ·                       Kyriacou & Chien -[19]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  ·                       Geving -[20]

                                                                                                                                                                                                                                                                                     ·                       Al-Mohannadi & Capel -[21]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     ·                       Meng & Liu -[22]

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               ·                       Jin et al. -[23]

ابطحی، حسین (1386). مدیریت منابع انسانی، [چاپ پنجم]. تهران: مؤسسه­ی تحقیق و آموزش مدیریت.

استورا، جین بنجامین (1377). تنیدگی یا استرس بیماری جدید. [چاپ اول]. ترجمه پریرخ دادستان، تهران: انتشارات رشد.

احقر، قدسی (1386). بررسی نقش فرهنگ سازمانی مدارس در فرسودگی شغلی دبیران دوره راهنمایی شهر تهران. فصلنامه تعلیم وتربیت، 22: 93- 123.

آقایی، اصغر و آتش‌پور، حمید (1380). استرس و بهداشت روانی. اصفهان: پردژ.

پیفر، ورا (1380). استرس و روش­های مقابله با آن، [چاپ اول]. ترجمه آزاده افروز، منا نقیبی‌راد، تهران: دفتر نشر فرهنگی.

حسینی کوهساری، اسحاق (1383). نگاهی قرآنی به فشار روانی، [چاپ اول]. تهران: کانون اندیشه.

رضایی‌راد، مجید (1383). استرس در سازمان­های پلیس و راههای مقابله با آن (مجموعه مقالات)، تهران: دانشگاه علوم انتظامی ناجا

رضائیان، علی (1386). مبانی مدیریت رفتار سازمانی، [چاپ هشتم]. تهران: سمت.

رمضانی‌نژاد، رحیم، همتی‌نژاد، مهرعلی و محمدی، مهدی (1383). بررسی عامل­های استرس­زای تربیت بدنی و ورزش. فصلنامه المپیک، 25: 27-37.

سرمد، غلامعلی (1385). روابط انسانی در سازمان­های آموزشی، [چاپ نهم]. تهران: انتشارات سمت.

سی وارد، برایان لوک (1381). مدیریت استرس، [چاپ اول]. ترجمه­ی مهدی قراچه‌داغی، تهران: نشر پیکان.

شابراک، مارک (1385). روانشناسی بهداشت حرفه­ای؛ چالشی در استرس شغلی. [چاپ اول]. ترجمه الهام ریاحی‌نیا، تهران: پلک، 238 صفحه.

قاسمی‌نژاد، افسر (1381). رابطه جو سازمانی با استرس شغلی و آثار آن بر دبیران مدارس متوسطه­ شهرستان شهرکرد در سال تحصیلی 81-1380. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد مدیریت آموزشی، دانشکده­ی علوم تربیتی دانشگاهاصفهان.

کریاکو کریس. (1384). مهار استرس در معلمان، چاپ دوم. ترجمه منصوره وحدتی احمدزاده، تهران: انتشارات رشد.

کینگ، ملانی (1388). راه­های شناخت و مقابله با استرس شغلی، [چاپ اول]. ترجمه شادی فرهمند، بهزاد مرد آزاد ناو، تهران: دانژه.

گرینبرگ، جرالد.اس (1387). کنترل فشار روانی، [چاپ اول]. ترجمه محسن دهقانی، بهمن نجاریان، علی شیرافکن، سیامک خدارحمی، تهران: انتشارات رشد.

مشهدی، حسنعلی (1379). بررسی مقایسه­ای میزان فشار روانی منابع فشار روانی و رابطه آن با ویژگی­های جمعیت‌شناختی معلمان مدارس ابتدایی عادی و استثنایی شهرستان اصفهان. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده علوم تربیتی دانشگاه اصفهان.

مهداد، علی (1381). روانشناسی صنعتی وسازمانی، [چاپ اول]. اصفهان: انتشارات جنگل.

هال، ریچارد (1382). سازمان؛ ساختار، فرآیند و ره آوردها، [چاپ دوم]. ترجمه علی پارسائیان، محمد اعرابی، تهران: دفتر      پژوهش­های فرهنگی.

Al-Mohannadi, Ahmad & Capel, Susan (2007). Stress in physical education teachers in Qatar, Social Psychology of Education, Vol.10, No.1, pp.55-75.

Darling-Hammond, Linda (2001). The challenge of staffing our schools. Educational leadership, Vol.58, pp.12-17.

Dick, Rolf van & Wagner, Ulrich (2001). Stress and strain in teaching: A structural equation approach. British Journalof Educational Psychology, Vol.71, pp.243- 259.                  

Geving, Allison M (2007). Identifying the types of student and teacher behaviours associated with teacher stress. Teaching and             Teacher Education, Vol.23, pp.624- 640.

 Huczynski, Andrzej & Buchanan, David (2001). Organizational Behaviour: an introductory text. 4 th edn, London:Prentice - Hall

Jin, Putai؛ Yeung, Alexander S., Tang, Tak-On & Low Renae (2008). Identifying teachers at risk in Hong Kong: Psychosomatic symptoms and sources of stress. Journal of Psychosomatic Research, Vol.65, pp. 375-362.

Kyriacou, Chris & Sutcliff, John (1978). Teacher stress: prevalence sources and symptoms. British journal of educational psychology, Vol.29, pp.159-167

Kyriacou, Chris (2001). Teacher Stress: directions for future Research, Educational Review, Vol.53, No.1, pp.27- 35

Kyriacou, Chris & Chien, P., (2004). Teacher stress in Taiwanese primary schools.

     Journal of Educational Enquiry, Vol.5, pp.86-104

Lapidus, Richard S., Roberts, James A., Chonko, Lawrence B., (1997). Stressors, leadership substitutes, & relations with supervision among industrial salespeople. Industrial Marketing Management, Vol.26, pp.255-269.

Menge, Lingqi & Liu, Shujie (2008). Mathematics teacher stress in Chinese secondary schools. Journal of Educational Enquiry, Vol.8, No.1, pp.73 -96.    

Nelson, Darwin B., & Gary R., Low & Kaye, Nelson (2005). The Emotionally Intelligent Teacher: A Transformative Learning Model Available at: www.tamuk.edu.

Palomera, Raquel & Pablo, Fern.ndez-Berrocal, Marc A., Brackett (2008). Emotional intelligence as a basic. competency in pre-service teacher training, Electronic Journal of Research in Educational Psychology, Vol.6, No.15, pp.437- 454.

Torington, Derek, Hall, Laura & Taylor, Steven. (2002). Human Resource Management. 5th edn, London:Prentice Hall